اُمیکرون چیست و در برابر آن چه باید کرد؟

ایسنا علوم پزشکی تهران- شیوع گونه جدید ویروس کرونا موسوم به اُمیکرون نگرانی جدیدی درجهان ایجاد کرده است. گزارش هایی که تا کنون پیرامون این سویه جدید منتشر شده اند حاکی از آن است که با گونه قوی تری از کووید19 رو به رو هستیم. دکتر فرهاد سیف، متخصص و استادیار ایمنی شناسی مطالعات خود در خصوص این سویه جدید را در قالب یادداشتی در اختیار ایسنا علوم پزشکی تهران قرار داده است. متن این یادداشت را در ادامه می‌خوانید.

واریانت B 1.1.529 که ابتدا واریانتNu  نام گرفت و پیش‌تر در تقسیم‌بندی سازمان جهانی بهداشت در دسته واریانت‌های تحت بررسی ( (Variants under monitoringقرار گرفته بود، برای نخستین بار در ۲۴ نوامبر در آفریقای جنوبی گزارش شد و جزء واریانت‌های نگران کننده(variants of concern)  قرار گرفت. این واریانت که اکنون با عنوان اُمیکرون (Omicron) خوانده می‌شود، اوایل در ۱۰ مورد در سه کشور در دنیا شناسایی شد اما دیروز 13 مورد مثبت در هلند و 2 مورد در دانمارک و استرالیا نیز گزارش شد.

این واریانت ۳۲ موتاسیون (جهش) در جایگاه اسپایک داشته است که از نظر ایمنی‌زایی بسیار حائز اهمیت است. واریانت‌ها اکثرا در اثر تکثیر ویروس و فرصت بیشتر انجام موتاسیون در افراد مبتلا به نقص ایمنی بوجود می‌آیند؛ بنابراین، توجه به این بیماران و دریافت به موقع واکسن و بوستر در آنها حائز اهمیت است. دو موتاسیون در واریانت Nu حائز اهمیت است K417N و E484A که این موتاسیون‌ها شبیه واریانت بتا هستند و در ایجاد مقاومت در برابر واکسن بسیار مهم‌اند. این واریانت از دو جنبه حائز اهمیت است: افزایش عفونت‌زایی و افزایش فرار از ایمنی که حتی می‌تواند باعث به وجود آمدن موجی شدیدتر از موج دلتا شود. تاکید سازمان جهانی بهداشت نیز تداوم رعایت پروتکل‌ها به‌ویژه در دریافت کنندگان واکسن است.

جسی بلوم ویروس‌شناس در «مرکز تحقیقات سرطان فرد هاچینسون» که آزمایش‌های اسکن جهشی را برای واریانت B.1.1.529 ویروس کرونا انجام داده است، می‌گوید: سه جهش این واریانت (اُمیکرون) می‌تواند ویروس کرونا را به هدفی گریزان‌تر برای آنتی‌بادی‌های تولید شده ناشی از تزریق واکسن یا عفونت قبلی تبدیل کند. بلوم اضافه می‌کند: البته خیلی زود است که بگوییم این وضعیت دقیقا برای افرادی که قبلا به کرونا مبتلا شده‌اند یا حتی واکسینه شده‌اند به چه معناست و به آزمایش‌های بیشتری برای دسترسی به داده‌های بیشتر نیاز داریم اما به‌طورکلی کاهش در خنثی‌سازی آنتی‌بادی هرگز چیز خوبی نیست.

او می‌گوید: انتظارم این است که جهش‌های این واریانت به طور کامل از خنثی‌سازی آنتی‌بادی‌های واکسن‌ها یا عفونت قبلی فرار نکنند و آن ‌را از بین نبرند. صرف‌نظر از اینکه این واریانت در نهایت گسترش پیدا می‌کند یا خیر به مردم پیشنهاد می‌کنم هر کاری که می‌توانند برای به حداقل رساندن احتمال ابتلا به کرونا انجام دهند. با توجه به تعداد زیاد موتاسیون‌های این واریانت به‌ویژه در جایگاه اسپایک و نوکلئوکپسید، بنابراین می‌توان این واریانت را با روش PCR تشخیص داد و کیت‌های آن بر مبنای پرایمرهای اختصاصی قابل دسترسی خواهد بود.

جهش‌های منحصر به فرد صورت گرفته در پنج سویه کرونا

این نکته به‌ ویژه برای کشورهایی که تجهیزات توالی یابی نسل جدید کمتر در دسترس است، جهت ردیابی واریانت بسیار مفید می‌باشد. موتاسیون‌های ناحیه RBD و NTD ویروس می‌تواند باعث مقاومت به آنتی بادی‌های نوترالیزان (خنثی کننده) و همچنین آنتی بادی‌های منوکلونال (تک دودمانی) درمانی شود. موتاسیون‌های Cluster  در ناحیه برش فورین در جایگاه S1/S2 می‌تواند باعث افزایش ورود ویروس به سلول‌ها شده و در نتیجه قدرت انتقال ویروس افزایش پیدا کند. حذف ژن پروتئین غیرساختاری ۶ ویروس یا nsp6 می‌تواند منجر به افزایش گریز ویروس از ایمنی ذاتی شود.

این حذف، می‌تواند دارای اثرات آنتاگونیستی بر عملکرد اینترفرون داشته باشد و در نتیجه قدرت انتقال ویروس افزایش پیدا کند. موتاسیون‌ها در جایگاه نوکلئوکپسید می‌تواند منجر به افزایش عفونت زایی ویروس شود. نسبت به سایر واریانت‌های نگران کننده توانایی زیادی در ایجاد عفونت مجدد یا reinfection دارد. بیونتک اعلام کرد ۶ هفته‌ای می‌توانیم واکسن موثر علیه واریانت جدید ویروس کرونا را بسازیم. این شرکت اعلام کرد که انتظار دارد طی دو هفته آینده به داده‌های بیشتری درباره واریانت جدید و نگران‌کننده ویروس کرونا دسترسی پیدا کند تا بفهمد آیا نیاز به بهبود واکسن کرونای فایزر-بیونتک علیه این واریانت وجود دارد یا خیر. بیونتک اعلام کرده که داده‌های حاصل از تست‌های آزمایشگاهی روی این واریانت جدید طی حدود دو هفته آینده در دسترس قرار می‌گیرند. این داده‌ها مشخص خواهند کرد که آیا واریانت B.1.1.529) اُمیکرون) می‌تواند از پاسخ ایمنی ناشی از تزریق واکسن‌های کرونا فرار کند یا خیر. اگر جواب مثبت باشد، فایزر و بیونتک قادر هستند طی ۶ هفته واکسن کرونای خود را دوباره طراحی کنند و محموله‌های اولیه واکسن جدید را طی ۱۰۰ روز روانه بازار مصرف کنند. با وجود اینکه واریانت جدید اُمیکرون موتاسیون‌های زیادی دارد و این احتمال می‌رود که در برابر آنتی بادی‌های نوترالیزان و منوکلونال مقاومت داشته باشد و همچنین از نظر بالینی نسبت به سایر واریانت‌ها دارای میزان بالاتری از عفونت مجدد است، اما امکان شناسایی آن با روش PCR می‌تواند در کنترل موج ناشی از این واریانت مهم تلقی شود.

موتاسيون‌هاي صورت گرفته در واريانت اميكرون در جايگاههاي RBD و NTD باعث تغيير تاكتيك ويروس شده است كه در مواقعي به ضرر خود ويروس تمام خواهد شد زیرا براي اتصال بيشتر به رسپتور ACE2  این جهش‌ها صورت گرفته و قسمت حساس ويروس RBD را بيشتر براي سيستم ايمني نمايان كرده و افنيتي اتصال را بالا می‌برد.

اين افزايش بيان  RBD شايد به علت تغييرات گليكوزياسيون سطح ويروس بعد از اين جهش صورت گرفته باشد چرا كه قبلا اين گليكوزيزاسيون قسمت RBD را استتار كرده بود و اين استتار مانع از مهار كامل ويروس مي‌شد. در نظر داشته باشيد براي شيوع و غالب شدن اين ويروس به عنوان واريانت غالب، اميكرون به غير از سيستم ايمني ميزبان بايستي با رقيب خود واريانت‌هاي دلتا و دلتا پلاس بجنگد و اين به سادگي رقابت واريانت دلتا باواريانت آلفا و بتا نخواهد بود و بعيد به نظر ميرسد به راحتي بر روي واريانت دلتا سوار شده و واريانت غالب شود.

به نظر مي‌رسد اين موتاسيون‌هاي زياد ويروس،  واكسن‌ها را از ديدگاه ايمني همورال و همچنين آنتی‌بادی‌های مونوكلنال (جهت درمان) را تحت تاثير قرار دهد. بنابراین واكسن‌هایی كه هر دو ايمني هومورال و سلولار را فعال مي‌كنند در اين خصوص موفق‌تر عمل خواهند كرد. اما واقعيت اين است كه اگر اين ويروس به جاي ويروس اوليه ووهان بود با آن سيستم ايمني ٢ سال پيش هم اكنون ميزان مرگ و مير ١٠ برابر امروز بود.

بنابراین، امروز اين نگراني جايگاهي ندارد  و خدا را شكر با واكسيناسيون و ايمني طبيعي اين مشكل حل شده است.  واكسيناسيون كلي براي تمام افراد واجد شرايط سريعا تكميل شود. تاكيد می‌شود دوز يادآور سريعا بعد از ٣-٤ ماه براي افرادي كه واكسن‌های در پلت فرم سينوفارم براي دوز يك و دو دريافت كرده اند تزريق شود؛ چرا که این امکان وجود دارد که امیکرون آخرين واريانت کووید19 نباشد و به دوز‌هاي يادآور جديد براي سال‌هاي بعد نیاز داشته باشیم.  نظر به اينكه سيستم ايمني نبايستي با پروتيين‌هاي غير مهم به غير از پروتئين‌هاي غالب ایمنی آن هم در صورت لزوم درگير شود ديگر براي دوز يادآور از واكسن‌هاي غير فعال ويروسي يا وكتور بيس استفاده نشود.

مرزهای ورودی كشور باید بدون هيچ استثنا تحت كنترل و قرنطينه قرار گيرد و افراد ورودی از كشورهای مشكوك تا ٢ هفته در مكان‌های ايزوله نگه‌داری شوند. مردم فاصله اجتماعی و ماسك را رعايت كنند. در مورد واكسيناسيون افراد ١٢ سال به پايين اقدام منطقي صورت گيرد. با اين موارد هيچ مشكلي نخواهد بود و سيستم ايمني و رعايت پرتكل‌ها باز ما را پيروز خواهد كرد نگران نباشيد. با تمامی تفاسیر، هنوز شواهد کافی مبنی بر افزایش سرایت پذیری اومیکرون وجود ندارد.

هنوز شواهدی کافی مبنی بر افزایش شدت بیماری ناشی از اومیکرون وجود ندارد. گزارش‌های اولیه در آفریقای جنوبی در جوانان حاکی از آن است که بیماری خفیف است ولی چند هفته طول خواهد کشید که به طور کامل شدت علائم مشخص شود.

شواهد اولیه حاکی از آن است که احتمال عفونت مجدد ناشی از اومیکرون بیشتر است. شواهد اولیه حاکی از آن است که هنوز کورتیکواستروئیدها و بلوکرهای IL-6 در موارد شدید کووید موثر هستند.  بررسی کارآیی واکسن‌ها بر اومیکرون باید در اولویت قرار گیرد و تا چند هفته مشخص می‌شود  توصیه‌های WHO  برای بخش‌های تحقیقاتی: گسترش توالی یابی ژنومی ویروس، بررسی قدرت انتقال و عفونت‌زایی واریانت، بررسی کارایی واکسن‌ها، بررسی روش‌های بهداشت عمومی برای آنالیز ریسک و مدیریت بیماران. توصیه برای عموم مردم: حفظ فاصله حداقل یک متری اجتماعی، استفاده از ماسک‌های استاندارد، باز کردن پنجره‌ها برای تهویه بهتر به خصوص در اماکن عمومی، جلوگیری از ازدحام و تجمعات، رعایت بهداشت دست ها، دریافت واکسن یا دوز یادآور.